Ensimbi ezikuyamba okufuna amaka
Okufuna ennyumba ey'obwannannyini kintu kikulu nnyo mu bulamu bwa buli muntu, naye emirundi mingi ensimbi zibeera ntono. Mu nsi yonna, waliwo amakubo mangi ag'ebyenfuna agasobozesa abantu okufuna obuyambi bw'ensimbi okuzimba oba okugula amaka, nga kino kiyitibwa home loans oba mortgages. Okutegeera engeri gye bikolamu kiyamba okusalawo obulungi ku nsonga z'ebyenfuna n'okutuuka ku kirooto ky'okuba n'amaka amanywevu.
Okufuna amaka kintu ekyetaaga okuteekateeka obulungi mu byenfuna. Mu Luganda, mortgage eyitibwa looni y’ennyumba, era eno nteekateeka ey’okwewola ensimbi okuva mu bbanka oba mu bitongole eby’ensimbi n’ekigendererwa ky’okugula oba okuzimba amaka. Kino kiyamba abantu abatali basobola kusasulira nnyumba mu lulala okugifuna ne basasula mpolampola mu bbanga eggere. Enteekateeka eno ekola ng’omukago wakati w’omuntu n’ekitongole ekiwozi, nga kisinga kwesigamizibwa ku mbeera y’ennyingiza y’omuntu n’obukwakkulizo obulala obuweebwa bbanka.
Mortgage n’okugula ebintu (Property)
Okufuna mortgage kitegeeza nti oba weyambisa property oba ettaka ly’ogula nga bwe busingisingi bw’obuyambi bw’ensimbi buno. Bbanka ekuwa ensimbi ezisinga obungi ku muwendo gw’ennyumba, sso nga ggwe osasulako ekitundu ekitono ekiyitibwa down payment. Kino kikuyamba okuba n’obwannannyini ku nnyumba yo ng’okyagenda mu maaso n’okusasula looni eno. Mu ngeri eno, omuntu aba asobola okufuna amaka nga tewali kwetaaga kukunganya nsimbi zonna mu lulala, ekintu ekiyinza okutwala emyaka mingi ennyo. Okunoonya property entuufu kisinga kwesigamizibwa ku kifo, omuwendo gw’ensimbi, n’obukwakkulizo bwa bbanka gy’oyagala okukolagana nayo.
Ebyenfuna mu Real Estate n’okufuna Financing
Mu nsi y’ebyobugagga ebizimbiddwa (real estate), okufuna financing oba obuyambi bw’ensimbi kye kintu ekisinga obukulu. Bbanka zikola okunoonyereza ku nnyingiza yo n’engeri gy’osasulamu amabanja okukakasa nti ojja kusobola okuzza ensimbi zaabwe. Okutegeera amakubo g’ebyenfuna (banking) kiyamba nnyo okufuna looni erina obukwakkulizo obulungi obutasiba muntu mu mabanja agasukkiridde. Omuntu yenna ayagala okufuna obuyambi buno asaanidde okuba n’ebiwandiiko ebituufu ebiraga ennyingiza ye, obuwandiike obulaga nti akola, n’engeri gy’abadde akolaganamu n’ebitongole ebiwozi mu biseera ebyayita.
Credit n’okusasula ennyumba ez’obulamu (Residential)
Embeera yo ey’okusasula amabanja (credit score) ekwata nnyo ku ngeri gy’ofunamu looni y’ennyumba ey’obulamu (residential). Bwe buba nga credit yo nnungi, bbanka zikuwa amabanja ku magoba amatonotono. Okuba n’ennyumba yo kiba investment nnene nnyo kubanga omuwendo gw’ettaka n’ebizimbe gutera okulinnya buli lukya, ekitegeeza nti mu maaso ojja kuba n’obugagga obusingako obwo bw’otaddemu. Okutereka ensimbi mu nnyumba kintu kirungi nnyo kubanga kikuuma omuwendo gw’ensimbi zo ne bwe wabaawo okulinnya kw’ebbeeyi y’ebintu mu ggwanga. Eno ye nsonga lwaki abantu bangi bafuba okufuna obuyambi bw’ensimbi buno okuzimba amaka ag’enkalakkalira.
Housing, Construction, n’okusasula Equity
Waliwo enkola ez’enjawulo mu housing, omuli okugula ennyumba ewedde oba okufuna looni ey’okuzimba (construction). Bwe weeyongera okusasula looni yo, equity yo oba obwannannyini bwo mu nnyumba weeyongera, sso nga looni gy’obanjibwa ekendeera. Kino kikuyamba okuba n’obugumu mu byenfuna n’okukozesa ennyumba yo okufuna amabanja amalala bwe kiba kyetaagisa. Okuzimba (building) nnyumba yo kikutwalira akaseera naye kikuwa omukisa okugiteekako ebintu by’oyagala, sso nga okugula ewedde kiyamba okuyingira amangu mu maka go. Equity oba obwannannyini buno buba bugagga bw’oyinza okweyambisa mu biseera eby’omu maaso okukola emirimu emirala.
Ebisasulwa n’amagoba (Interest) mu bbanka
Okusasula amagoba (interest) kye kintu ekiyamba bbanka okukola amagoba ku nsimbi ze baba bakuwadde. Amagoba gano gakyukakyuka okusinziira ku mbeera y’ebyenfuna mu nsi. Era, bbanka ekwata ekyapa ky’ennyumba yo nga collateral oba obusingisingi okutuusa lw’omalayo okusasula. Okuba n’obwannannyini (ownership) obujjuvu kufuuka kwa ddala nga looni yonna eweddeyo okusasulwa. Okutegeera ebikwata ku magoba kiyamba omuntu okumanya emyaka gy’ajja okumala nga sasula n’omuwendo gw’ensimbi ogujja okuba gusasulwa buli mwezi. Bbanka ezisinga zikuwa omuntu emyaka wakati w’ekkumi n’ebiri (10) n’amakumi abiri mu etaano (25) okusasula looni eno.
Okufuna looni y’ennyumba kye ssaawa okugerageranya ebitongole eby’enjawulo ebikuwa ensimbi zino. Ebisale n’amagoba bitera okwawukana okusinziira ku bbanka n’engeri gy’ogenda okusasulamu.
| Ekika kya Looni | Ekitongole / Bbanka | Muwendo gw’Amagoba (Estimate) |
|---|---|---|
| Home Purchase Loan | Stanbic Bank | 16% - 18% p.a. |
| Construction Loan | Centenary Bank | 17% - 19% p.a. |
| Equity Release | Housing Finance Bank | 15% - 17% p.a. |
| Mortgage Refinancing | Absa Bank | 16.5% - 18.5% p.a. |
Emiwendo, amagoba, oba ebisale ebyogeddwako mu kitundu kino bisinziira ku nteekateeka eziriwo kati naye biyinza okukyuka ekiseera kyonna. Kikubirizibwa okukola okunoonyereza kwo n’okwebuuza ku bakugu mu byenfuna nga tonnasalawo ku nsonga y’ensimbi.
Okufuna amaka g’obwannannyini kintu ekiyamba okunyweza ebyenfuna by’amaka n’okuzimba ebiseera eby’omu maaso. Wadde looni zino zirimu obukwakkulizo n’amagoba, ssinga wepima obulungi n’oteekateeka, kiba kyamagezi okuzikozesa okufuna aw’okusula n’okuzimba obugagga obw’olubeerera. Okumanya obulungi amakubo ag’enjawulo ag’okufunamu ensimbi kiyamba okwewala okufuna amabanja agayinza okukulemerera mu maaso, era kiyamba nnyo okufuna amaka go mu mirembe.